Giriş

 Bu məqalə Quran mədəni dünyagörüşünün başlıca probleminə toxunduğu üçün əhəmiyyətli hesab olunur. İslam mədəniyyətinin quruluşunda bazis-stereotip hesab edilən bu dünyagörüşü forması mənəvi olub, varlıq və insan həyatının əsas prinsipləri ilə əlaqədardır. Dünya həyatı və axirətlə əlaqəli istənilən dünyagörüşü o halda “rəsmi” (məqbul) hesab olunur ki, varlıq aləminin xaliqi tərəfindən təsis edilsin. Bununla yanaşı, axı varlıqla əlaqəli əsas anlayışlar və axirət məsələləri ağılla dərk olunur. 

Məqalədə qarşıya qoyulan məqsəd iman institutunun əqli və nəzəri mahiyyətini, bundan irəli gələn başlıca varlıq prinsiplərini izah etməkdir. Bu, həm də islam dünyagörüşünün məzmununu əmələ gətirir. Elə bir məzmun ki, hələ uşaqlığından müəllifə istiqamət vermiş, onun islama baxış tərzini formalaşdırmış, mənəvi və maddi həyatının mənasını əmələ gətirmişdir.

Müəllif ümid edir ki, məqalə oxucularda aydın və möhkəm təsəvvürlərin yaranmasına kömək olacaq, vəhdaniyyətə (tövhid), varislik və yaxşılaşdırma işinə (islah) əsaslanan dünyagörüşü formasının məzmununu daha da açacaqdır. 

Məni bu məqaləni yazmağa, orta məktəbdə oxuyarkən qazandığım uşaqlıq və gənclik xatirələrim əsasında problemə yenidən toxunmağa vadar edən budur ki, elmi islam metodologiyasını araşdırarkən bəzi məsələlər diqqətimi cəlb etmişdi. Belə ki elmi və müfəssəl ideyalardan çıxış etsə də, İbn Həzm əl-Əndəlusi iman problemi və vəhyin özü-özlüyündə dəlil olmağı məsələsində kəskin elmi-rasional üslub nümayiş etdirmişdir. İbn Həzm vəhyin özü-özlüyündə dəlil olduğunu isbatlamaq üçün xariqüladə hallar və möcüzələri sübut göstərmişdir. 

Gəncliyimdə məlum problemlə (iman və vəhyin həqiqiliyi) qarşı-qarşıya qaldığımda bu yaş mərhələsində başqaları necə idisə, mən də elə idim. İman və islam dünyagörüşü məsələsində rasional-elmi üsluba əməl edirdim; problemi həll edərkən xariqüladə hadisələri əhəmiyyətli arqument olaraq təqdim etmirdim. Bu da öz növbəsində bir neçə il bundan əvvəl məni “İbn Həzmin zahirilik üslubu və Həzrəti Məhəmmədin peyğəmbərliyinin ecazkarlığı haqqında düşüncələr” adlı məqalə[1] yazmağa sövq etdi. Çünki İmam İbn Həzmin üslubunu dərk edir, elmi-metodoloji yanaşma tərzini təkmilləşdirməyi düşünürdüm.

         Vəhyin həqiqiliyini isbatlamada rasional dəlillər daha məqsədəuyğundur

 

Məlumdur ki, İbn Həzm əl-Əndəlusi İslam tarixi və fikrinin dahi şəxsiyyətlərindəndir. Onun yaradıcılığı elmiliyi, sistemliliyi və metodoloji xüsusiyyəti ilə seçilir. O, son dərəcə cəsarətlə, həm də konkret şəkildə ağıl, reallıq, təcrübə və hiss anlayışlarından çıxış edərək, dini-fikri don geyindirilmiş istənilən növ xurafatı, cəfəngiyatı, zənni rədd etmişdir. O da məlumdur ki, İbn Həzmin elmi-metodoloji düşüncə tərzi Müsəlman fikri tarixində sözügedən alimin elmi üslubunun qəbul olunmamağında rol oynamış mühüm amillərdən biridir. Əvvəla, ona görə ki, müsəlmanların düşüncə tərzində nöqsanlar özünü göstərmiş, həm də ona görə ki, müsəlman alimləri və mütəfəkkirləri real həyatdan uzun müddət uzaq düşmüşlər.

Nəzərə alınmalıdır ki, İbn Həzmin şəriət hökmlərində “vəhy mətnlərinin ancaq zahiri məzmunu”nu əsas götürməsi onun ağıl, hisslər və təcrübəni ehtiva edən elmi metodologiyasının təbii nəticəsidir. Bu səbəbdən, onun əsas istinad etdiyi metodologiyaya görə, qeybdən gələn, Allahın vəhy olaraq göndərdiyi biliklərə insan oğlu nə bir şey artıra, nə də onlardan nə isə çıxdaş edə bilər. İbn Həzm bildirirdi ki, ağıl vəhyi – ilahi biliyi necə varsa elə dərk etməlidir. Çünki mötəbər əqli dəlil və ya istinad olmadıqda aşkar (əqli) mahiyyətlər gizli (qeybi) mahiyyətlərlə qarışıq salınır, bununla da, ağıl ya ilahlaşdırılır, ya da bütövlükdə inkar edilir.

İbn Həzm vəhyi və vəhy mətnlərini artıqlıq və əskikliyə yol vermədən – olduğu kimi qavramaq üçün intellektual imkanlarını səfərbər etmiş, özünəməxsus metodologiya işləyib hazırlamışdır. Bunun sayəsində o, şəriəti və hökmlərini o dərəcədə dərindən başa düşmüşdür ki, tələbələrindən əvvəl metodunun əleyhdarları onun fiqhi və ideyalarına ehtiramla yanaşmışlar. İbn Həzm bu günədək Müsəlman dünyasında nüfuzlu hüquqşünaslardan hesab olunur.

Təqlid və geriləmə əsrləri ümmətin dahilərini həyatın küncünə sıxışdırır

İslam tarixinin geriləmə mərhələsində elmi-metodoloji məfkurəyə sahib alimlərin etinasızlığa tuş gəlməsi Müsəlman dünyasının məruz qaldığı düşüncə böhranını göstərir. İslam biliklərinin dağınıqlığı, müsəlman alim və ziyalıların məscid və məktəblərdə ilişib qalmağı düşüncədə ətalət və donuqluğa səbəb olmuşdu. Bu etinasızlığın qurbanı təkcə İbn Həzm deyildir. Eyni taleyi elmi-metodoloji və yaradıcı düşüncəyə sahib digər alimlər də yaşamışdılar. Məsələn, alim və ziyalıların böyük hissəsi İmam İbn Teymiyyəyə  ədavət bəsləmiş, ona dindən uzaqlaşma damğası vurmuşlar. Həmçinin müsəlman alimləri və ziyalılarının əksəriyyəti İbn Xəldun kimi dahinin ideyalarına laqeyd yanaşmışdılar. İbn Xəldunun yaradıcılığı Avropalı sosioloqlar tərəfindən üzə çıxarılanadək unudulmuşdu. İdeyaları bivecliklə üz-üzə qalan, metodları inkar olunan belə alimlər çoxdur.

İctihad qapısının bağlanmasından sonrakı dövrdə yaşamış nadir şəxsiyyətlərin həyatına nəzər saldıqda görürük ki, bu cür gözlənilməz nümunələri  hakim mədrəsə düşüncə tərzindən öz təbiəti və istiqaməti ilə fərqlənən elmi həyat meydana çıxarmışdır. Mədrəsələrdə biliklər qeyri-sistematik idi, orada işləyən alimlər özlərini real həyatdan təcrid etmişdilər. İbn Teymiyyə, İbn Həzm, İbn Rüşd və İbn Xəldun kimi alimlər məscid və mədrəsə alimləri deyil, əksinə, təcrübəli, bəsirətli, sosial-siyasi cəhətdən praktik mütəfəkkirlər idilər. Təcrübə, bacarıq və praktika onlarda bitkin rasional-elmi biliklər meydana gətirmişdi. Nəticə etibarı ilə nəzəri biliklərini praktikada təsdiqləmiş, real həyata, dəyişikliklərinə əməli münasibət bəsləmişdilər. Bu səbəbdən onların ideya və ictihadlarının böyük hissəsi yaşadıqları dövr üçün orijinal və mütərəqqi sayılırdı.

Real aləm və qeyb dünyasına münasibətdə İbn Həzmin elmi üslubu ardıcıllığı və dəyişməzliyi ilə seçilsə də, o, vəhyin bilik mənbəyi olaraq seçilməsində rasional dəlillərin mahiyyətini  araşdırarkən, ağıl və şəriəti təhlil edərkən dolaşıqlığa düşmüşdür.  

Madam ki İbn Həzmin metodologiyasında ağıl və reallıq (aşkar mahiyyətlər) əsas götürülür, puç fərziyyələr, batini və qnostik  xəyalat rədd edilir, onda o, vəhyin təsdiqlənib ağıla etimadın göstərilməsində istinad olaraq rasional, elmi və metodoloji arqumentlər axtarışına çıxmalı idi.

Vəhyin (qeybin) özü-özünü isbat xüsusiyyəti o halda məqbul qəbul edilər ki, Həzrəti Məhəmmədin peyğəmbərliyinin həqiqiliyini isbatlansın. Bu məqamda görürük ki, İbn Həzm, bir tərəfdən, ağılı, hisslər və təcrübəni həqiqi və qanuni bilik mənbəyi hesab edən elmi-rasional metodu, digər tərəfdən isə, iman və duyğuları, islam missiyasının böyüklüyü, insan həyatı üçün zəruriliyi, qeyb və reallığın bir bütöv kimi götürülməsinin lazımlı olduğunu dərk etməsi arasında qalmışdı.

Buna görə də İbn Həzm öz ideyaları və metodologiyası ilə səsləşən bu əqli dəlili tapmalı idi. Bu dəlil qnostik xəyalat və fərziyyələrə qapılmadan qeyblə reallıq arasında rasional əlaqələndirmə halqasını əmələ gətirəcəkdi.

İbn Həzm kimi qeyb aləmi ilə qnostik rabitə iddialarını qəbul etməyən bir alim sözügedən dəlili tapmaq üçün Peyğəmbərin (Ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun!) həyatını araşdırmalı idi. Ağılı qane edəcək elə canlı dəlil tapılmalı idi ki, Həzrəti Məhəmmədin həqiqi peyğəmbər olduğu isbatlansın. Bu səbəbdən Peyğəmbərin həyatında İbn Həzmin möcüzə axtarışına çıxmağı peyğəmbərliyi təsdiqləmək və peyğəmbərliyə tabe olmaq məsələlərində rasional-elmi və metodoloji əsas rolunu oynayacaqdı. Bununla da, peyğəmbərliyin təsdiqlənməsi, qeyb aləmi ilə real dünya arasında ağlabatan əlaqə üzə çıxacaqdı. Bu cür metodoloji və rasional çıxış nöqtəsi qeyb məsələlərini təsdiqləmək və ilahi təlimlərə tabe olmaq məsələlərində İbn Həzm metodologiyasının yeganə sağlam çıxış nöqtəsidir.

Amma Peyğəmbərin (Ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun!) həyatından İbn Həzmin iqtibas gətirəcəyi qənaətbəxş, şəkk-şübhəyə yer buraxmayacaq möcüzə nədən ibarətdir?

Metodunun sağlamlığına, metodoloji nöqteyi-nəzərinin səlisliyinə baxmayaraq, təəssüf ki, İbn Həzm istədiyinə nail olmamış, irəli sürdüyü vacib ilkin müddəalardan lazımi nəticələr çıxara bilməmişdi. İbn Həzmin axtarışları səmərəli olmuşdu: Peyğəmbərə (Ona Allahın xeyir-duası və salamı olsun!) aid edilən maddi xariqüladə hallar möcüzə kimi öz təsdiqini tapmışdı. Amma mümkündür ki, bu xariqüladə hallardan bəhs edən hədis və rəvayətlər – onlardan bəzisini möminlər qəbul etsə də – istinad və mətnin səhihliyi baxımından elmi mübahisələrə səbəb olsun. İstinad və mətnin səhih olub-olmamağı, ravilərin şişirtmələri, hisslərin aldadıcılığı və digər amillər səbəbi ilə mövzu ətrafında mübahisələrin yaranmağı mümkündür. Nəticədə mübahisə edən tərəflərin çoxunda belə bir nöqteyi-nəzər formalaşır ki, sözügedən xariqüladə hallara inanmaq ancaq onları öz gözləri ilə görənlərə vacibdir. Başqaları isə bu xariqüladə hallara iman gətirdikləri təqdirdə onları təsdiqləmiş sayılırlar. Və ya bu, Peyğəmbərə ehtiram göstərib, sevgi bəsləməkdir, valeh olmaqdır. Ya da bunu həmin xariqüladə halları qorxaraq və ya müəyyən mənafe naminə qəbul edən alim və bilikli şəxslərə ehtiram göstərmək kimi qiymətləndirmək mümkündür. Bütün bunlar isə İbn Həzmin elmi-rasional üslubu ilə üst-üstə düşmür.

Bu sətirlərin müəllifi də sistemli elmi-rasional üslubu mənimsəmək baxımından İbn Həzmin yolu ilə gedir. Hələ Məkkədə, Kə`bənin yaxınlığında orta məktəbdə oxuyarkən məni yuxarıdakı sual maraqlandırmışdır. Ağlım kəsdikcə var olmağımızın mənası, qeyb aləmi ilə real dünyanın əlaqəsi, bu ciddi və taleyüklü məsələdə “hansı yolla getmək, hansı inancı mənimsəmək” problemi haqqında düşünürdüm.

Zəngin ailə kitabxanamız və mehriban elmi ailə mühiti həmin vaxtdan etibarən məndə səciyyəvi təsəvvürlər formalaşdırmışdı. Problemlə əlaqədar olaraq, elmi düşüncələrim Peyğəmbərin həyatına istiqamət aldı. Mən Həzrəti Məhəmmədin həyatında onun peyğəmbərliyinin həqiqiliyini, missiyasının müqəddəsliyini təsdiqləyən “itmiş halqa”nı axtarırdım. Çünki bu “halqa” (dəlil) tapılmadan peyğəmbərliyin zəruriliyini məntiqi cəhətdən isbatlamaq mümkün deyildir.

[1] Bax: İbn Həzmin zahirilik üslubu və Həzrəti Məhəmmədin peyğəmbərliyinin ecazkarlığı haqqında düşüncələr // “Təcdid” jurnalı, Malayziya Beynəlxalq İslam Universiteti, № 3 və 4, səh. 167-172.

Əbdülhəmid əbu Süleyman

Tərcümə etdi: Elvüsal Məmmədov

/AzeriMuslims/

Share

About Author

elwnazmus

(0) Readers Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published.