Mənzərə ondan ibarətdir ki, müstəqillik qazandıqdan sonra Orta Asiya ölkələrindəki sovet təfəkkürlü siyasi elita müsəlmanların problemlərini həll edə bilmir, hadisələrə təhlükəsizlik perspektivindən yanaşır.

Orta Asiya ölkələrində yaşayan müsəlmanlarla bağlı bağrımızı qan edən xəbərlər hələ də gündəmdəki yerini qoruyur.Əslində din amili müstəqillik qazandıqdan bəri sözügedən region ölkələrində problemli sahə kimi xarakterizə edilir. Bunun başlıca səbəblərindən biri İslam ənənəsinin bütün ünsürləri ilə birlikdə SSRİ dövründə dövlətin təzyiqi ilə silinməsidir. Mövcud qurumlar isə sırf dindarları istiqamətləndirmək üçün içi boşaldılaraq, dövlətin əlində bir vasitəyə – təzyiq vasitəsinə çevrilmişdir.

Qazaxıstanın Alma-Ata şəhərində dövlət məscidlərə təhlükəsizlik kameraları yerləşdirməklə, “terrorçuluq” və “radikal dindarlıq” mövzusunda aparılan təşviqatın qarşısını almağa çalışdığını iddia edir. Eyni üsulu tətbiq edən Özbəkistan hökuməti Namanqan şəhərində təhlükəsizlik kameralarının məscidə oğurluq hallarının qarşısının alınması məqsədilə yerləşdirildiyini iddia edir. Digər tərəfdən, paytaxt Daşkənddə müsəlman geyimlərinin, xüsusilə hicabın satışı qadağan edilir. Tacikistanda 18 yaşına çatmamış vətəndaşların məscidlərə girişinə qadağa qoyulması bu ölkə rəhbərliyinin hərəkətlərinə görə, heç də SSRİ dövründən dala qalmadığını göstərir.

Yalnız Qırğızıstan ölkədəki dini hərəkatlara münasibətdə digər qonşu dövlətlərlə müqayisədə daha tolerantdır. Mərkəzi Asiya ölkələrində İslama və müsəlmanlara qarşı təzyiq siyasətini aşağıdakı şəkildə təsnif etmək mümkündür:

1. Xalqla elit təbəqə arasındakı qopuqluq.

SSRİ-nin ilk illərindən etibarən dövlət İslama dair bütün dəyərlərə təcavüz edən Allahsızlar Cəmiyyəti yaradaraq, ateizm təbliğatı ilə xalqı dindən uzaqlaşdırmağa çalışdı.

SSRİ-nin “yeni Sovet insanı” layihəsi din və inancla bütün əlaqələrini kəsmiş ateist insan tipi idi. Sovet hökuməti bu layihəyə müvafiq insanların “yetişdirilməsi” üçün əlindən gələni etdi. Xalqın arasından sıyrılıb çıxaraq, hakim-bürokrat sinfinə daxil ola bilmək üçün “yeni Sovet insanı” kateqoriyasına keçid şərt idi. Xalq isə bu hücumlar qarşısında var gücü ilə öz ənənəsinə bağlı qaldı, əlindən gəldiyi qədər dəyərlərinə sahib çıxmağa səy göstərdi. Hazırda Orta Asiya dövlətlərinin rəhbərliyindəki bütün şəxslər bu keçmiş rejimin “əsər”ləridirlər.

2. İqtidarın hər hərəkəti özünə qarşı təhlükə hesab etməsi.

 İslama və müsəlmanlara münasibəti demək olar ki, eynilik təşkil edən bu dövlətlərdə dövlət bir tip və yalnız öz iqtidarını dəstəkləyən din və din mənsublarını qəbul edir, iqtidarlarına qarşı təhlükə saydıqları hər islami hərəkata “vəhhabi”, “sələfi”, “radikal dindar hərəkat” damğasını vurur.

Qeyd edilən region dövlətlərində vahid şəxsiyyət və ətrafının oliqarxiyası şəklində formalaşan hakimiyyət pilləsi istər islami, istərsə də qeyri dinə aid hər bir kiçik hərəkəti, hər növ ictimai fəaliyyəti öz hakimiyyətinə hücum kimi xarakterizə edərək, onu aradan qaldırmaq üçün bütün üsullara baş vurur.

Qərbin dəstəklədiyi qeyri-hökumət təşkilatları da daxil olmaqla hər cür sivil təşkilatlanmanın qarşısı alınır, üzvləri təqib edilir. Buna 2005-ci ildə Özbəkistanda törədilmiş Andican qətliamını misal göstərə bilərik. Belə ki, həmin vaxt Özbəkistan təhlükəsizlik qüvvələrinin “Əkrəmiyyə” kimi xarakterizə etdiyi, xalqın isə “eymançılar” adlandırdığı islami hərəkat zorakılıq məqsədi güdməyən, dəvət və sosial həmrəylik üçün icma formasında yaradılmış bir qurum idi.

Hərəkat üzvlərinin işlə təmin edilməsi, evlilik yaşına çatmış mənsublarına yardım göstərilməsi, xəstəlik zamanı məsrəflərin ödənilməsi kimi fəaliyyətlə məşğul idi. Nəticə etibarilə, dövlətin həyata keçirməsi lazım olan xidmətləri icma öhdəsinə götürdüyünə görə, hədəf taxtasına oturduldu. Bu kimi işlər dövrümüzdə Türkiyə də daxil olmaqla islam dünyasında müxtəlif ictimai birliklərin və yardım təşkilatlarının adi gündəlik fəaliyyətidir.

2004-cü ilin iyununda “radikal dindar” və “Əkrəmiyyə” icmasının üzvləri olduqları iddiası ilə 23 iş adamı həbs edildi. Həbs edilənlər cinayətkar qrup yaratmaq, Özbəkistanın konstitusional nizamını pozmaq, qeyri-qanuni dini təşkilata üzv olmaq və ictimai təhlükəsizliyə təhlükə törədən vərəqələr paylamaqda ittiham olundular. Hökumətin qurduğu oyun ilə baş verən zorakılıq hadisələri zamanı isə təhlükəsizlik qüvvələri ağır texnikadan istifadə edərək, 3000 insanı qətlə yetirdilər.

3. Dini (islami) hərəkatlara təhlükəsizlik prizmasından yanaşma və 11 Sentyabr hücumu.

Orta Asiya dövlətlərinin rəhbərlikləri ölkələrindəki anti-demokratik üsul-idarə, yoxsulluq və rüşvətxorluğu ört-basdır etmək üçün “radikal islam” kartından istifadə etməklə diqqəti bu “problem”ə yönəldərək, gündəmi dəyişdirməyə cəhd edirlər.

11 Sentyabr hadisəsi Orta Asiyada da yeni təhlükəsizlik sisteminin formalaşdırılmasına gətirib çıxartdı. Diktatura tipli bütün rejimlər kimi region dövlətlərinin rəhbərləri də sözügedən hadisələri bəhanə gətirərək, ölkələrində “radikal dindar”, “fundamentalist islamçı” və “mücahid” ovuna çıxdılar. 2001-ci ildə “Şər ittifaqı”na qarşı kampaniya başladan ABŞ bu məsələdə xüsusilə Özbəkistandan xeyli dəstək aldı. Kərimov iqtidarı Birləşmiş Ştatlarla ittifaq sayəsində həm beynəlxalq sistemdəki nüfuzunu, həm də ölkə daxilində öz avtoritar rejimini daha da möhkəmləndirdi.

4. “Rəsmi islam” və “xalq islamı” ziddiyyəti.

Hələ keçmiş SSRİ dövründən bəri Orta Asiya regionunda İslamı xarakterizə edən məşhur məfhumlardan biri də bu dinin “rəsmi” və “qeyri-rəsmi” şəklidir. II Dünya müharibəsi əsnasında müsəlmanların dəstəyini qazanmaq, dini və din mənsublarını nəzarət altında saxlamaq məqsədilə nazirliyə bənzər 4 dini idarə yaradılmışdı.

Sözügedən regionda belə idarələrin ən nüfuzlusu mərkəzi Daşkənddə yerləşən Orta Asiya və Qazaxıstan Dini İdarəsi idi. Nazirlik səviyyəsindəki bu qurumun funksiyası “rəsmi islam” kimi dövlət məscidlərinə imamların təyini, fitva verilməsi və islamla bağlı bəzi nəşrlərə nəzarət idi.

“Qeyri-rəsmi” islam kateqoriyasına isə sufi təriqətləri (xüsusilə Nəqşibəndlilik, Yəsəvilik, Qadirilik, Kübrəvilik), ata-babadan qalma ibadət forması, regionda geniş yayılmış “övliya” anlayışı çərçivəsində türbələrə hörmət-ehtiramla yanaşılması, ziyarətgahlara mütəmadi ziyarətlər, “qeyri-rəsmi” məscidlərdə ibadət, zikr-dua ayinlərinin icrası, “qeyri-rəsmi” dini təhsil, rəsmi din xadimlərindən daha çox başqaları tərəfindən həyata keçirilən ibadətlər və ya ənənəvi dini mərasimlərin digər formaları daxil idi.

Xüsusilə sufi dairələrdə “rəsmi islam”a qarşı daim bir etiraz olmuşdur. SSRİ-nin dağılmasından sonra da bu gediş eynilə davam etmişdir. Müstəqillik əldə edən Mərkəzi Asiya dövlətlərinin hər bir öz “dini idarəsi”ni yaradaraq, Mərkəzi Asiya və Qazaxıstan Din İdarəsinin tərkibindən çıxdı. Bu idarələr dövlətin birbaşa nəzarətində olduğuna görə xalq belə qurumlara birmənalı münasibət bəsləmir. Buna səbəb belə din qurumlarının xalqın dini və sosial tələblərinə cavab verə bilməməsidir.

Mənzərə ondan ibarətdir ki, müstəqillik qazandıqdan sonra Mərkəzi Asiya ölkələrindəki sovet təfəkkürlü siyasi elita müsəlmanların problemlərini həll edə bilmir, hadisələrə təhlükəsizlik perspektivindən yanaşır. Problemləri aradan qaldıra bilməməklə yanaşı, bu məsələlərdə dünya təcrübəsini öyrənmir və məsləhətləşmək cəhdini ağıllarından belə keçirmirlər.

Mərkəzi Asiya ölkələri, xüsusilə də “Ərəb baharı”nın baş verdiyi ölkələrdə xalqların zülmə və təzyiqə qarşı ayağa qalxaraq, haqlarını tələb etdikləri bir dövrdə region yeni hadisələrə “hamilə”dir.

/azerimuslims/

Share

About Author

elwnazmus

(0) Readers Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published.