İslami Manşet Məqalələr Xəbərlər — 06 November 2017

Tövhid reallığa, həqiqətə, dünyaya, zaman və məkana, bəşər tarixinə ümumi baxışdır. Bu mənada tövhid aşağədakı prinsipləri özündə ehtiva edir:

Dualizm

Reallıq iki növdür: Allah və Allahdan qeyriləri, yaxud Xaliq və məxluqat. Birinci səviyyədə Tək Vahid – Mütləq və Qadir Allah dayanır. O, təkdir, əbədi və əzəlidir, bütün nöqsanlardan üzaqdır, heç nəyə oxşamır, mütləq təkliyi ifadə edir, ortaqları və köməkçiləri yoxdur. İkinci səviyyədə zaman və məkan, kainat və məxluqat qərar tapıb. Buraya bütün yaradılmışlar, şeylər, bitkilər və heyvanlar, insanlar, mələklər, cinlər, göylər və yer, cənnət və cəhənnəm, mövcud olan şeylərin çecrilmələri daxildir. Hər iki növ, yəni Xaliq və məxluqat mahiyyət, mövcudluq (ontoloji), məşğuliyyət baxımından bir-birindən tamamilə fərqlənir. Yaradıcı ontoloji olaraq nə isə ilə birləşə, onda yox olub, əriyə, yayıla bilmz. Varlıq baxımından Yaradıcının yaradılana çevrilməsi mümkün deyildir. Həmçinin hər hansı bir məxluqun forma və məzmunca kamilləşərək Yaradıcıya çevrilməsi qeyri-mümkündür[1].

Dərkolunanlıq

Reallığın hər iki növü arasındakı əlaqələr mahiyyətcə dərkolunandır. İnsan bu əlaqəni idrak qabiliyyəti ilə dərk edib anlayır. Biliyi kəsb vasitəsi olaraq idrak prosesinə yaddasaxlama, təxəyyül, təfəkkür, müşahidə, qavrama və sezmə (intuisiya) və sair daxildir. Dərketmə (ağıl) bütün insanlarda mövcuddur. İnsan oğlu aşağıdakı iki üsuldan biri və ya hər ikisi ilə Allahın nə istədiyini başa düşür: ya bu istək birbaşa, yəni sözlə Allahın özü tərəfindən insan oğluna bildirilir; ya da insan oğlu yaradılanları müşahidə etməklə Allahın nə istədiyini dərk edib öyrənmiş olur[2].

Məqsədyönlülük (teleologiya)

Kainatda məqsədyönlülük mövcuddur, yəni kainat müəyyən məqsəd üçün vardır. Kainat onu yaradanın məqsədinə uyğun fəaliyyət göstərir. Dünya əbəs yerə, boşu-boşuna yaradılmayıb[3]. O, təsadüf nəticəsində meydana gəlməyib, əksinə, ən mükəmməl formada xəlq edilib. Mövcud olan hər bir şey münasib porsiyadadır, müəyyən məqsədə xidmət edir[4].

Dünya mütəşəkkil və ya sistemli “kosmos”dur, xaos deyildir; orada davamlı şəkildə Yaradıcının iradəsi həyata keçir; onun ideal quruluşu təbii qanunla tənzimlənir. Ona görə ki, bu ideal quruluş şeylərin özünün təbiətində də mövcuddur. İnsandan başqa elə bir məxluq yoxdur ki, Allahın ona təqdir etdiyi vəzifədən kənara çıxıb ayrı işlər görsün[5]. İnsan yeganə varlıqdır ki, onda Allahın iradəsi zəruri olaraq reallaşmır: insan öz iradəsi ilə Allahın ondan istədiklərini yerinə yetirir. İnsandakı fiziki (bioloji) və psixoloji funksiyalar təbiətlə iç-içədir, təbiətin (digər canlıların) tənzimləndiyi qanunlar insanı da tənzimləyir. Düşünmək, qavramaq, əxlaqlı olmaq kimi mənəvi-ruhi funksiyalar isə təbiətə xass deyildir. Təbiət onu yaradana tabedir, Onun göstərişlərini yerinə yetirir. Allahın iradəsinin mənəvi məsələlərdə öz əksini tapması digər canlılarda öz əksini zəruri olaraq tapmasından fərqli bir şeydir. Biz bunu fərqli keyfiyyət dəyəri adlandıra bilərik. Zəruri olaraq əks olunma ancaq əməli, maddi, təbii və ya utilitar dəyərlərdə baş verir. Amma sərbəst icra (həyata keçmə) əxlaq dəyərlərində gerçəkləşir. Bununla belə, Allahın əxlaqi məqsədlərinin və ya insan oğluna aid göstərişlərinin fiziki dünyada özülü, əsası vardır, odur ki utilitar aspektə malikdir. Amma bu aspekt ona səciyyəvilik, yəni əxlaqi səciyyə qazandırmır. Sərbəst formada həyata keçirilməyə qabil, yəni edib-etməməkdə sərbəst olduğumuz göstərişlər əxlaqi məsələlərə aid etdiyimiz xüsusi nəcibliyi təmin edir[6].

[1] Tövhid bu mənada sufilik (panteizm) və bəzi hind fəlsəfi-dini təlimlərindən fərqlənir. Sonunculara görə dünya Allahda əriyir və Allah yeganə həqiqətə, vahid varlığa çevrilir. Bu nöqteyi-nəzərdə Allahdan savayı haqq olan heç nə yoxdur; hər şey illüziya olub, əslində mövcud deyildir.

Tövhid həmçinin qədim misirlilər, yunan və taoçuların  hind təlimləri ilə heç üst-üstə düşməyən ideyalarına ziddir. Həmin ideyaların məzmunu budur ki, yaradıcı yaradılanda yaxud təbiətdə əriyir. Qədim Misirdə Allah əgər firon, yazda torpaqdan çıxan yaşıl otların sivri ucları, Nil çayı və suları, Günəş, işığı və istisi idisə, qədim yunan-roma ənənəsində insan təbiəti və ya şəxsiyyət təzahürlərindən istəniləni tanrı hesab edilirdi. Amma bu təzahürə fövqəltəbii səciyyə kəsb etdirilmişdi. Buna baxmayaraq, bu fövqəltəbii xarakter və gücün olduğu tanrılar insan formasında idilər. Hər iki ənənəyə Allahın təbiətdə əriməsi ideyası xass idi. Xristianlıqda da tövhid institutu zədələnmişdi. Belə ki xristian ilahiyyatçılarına görə, Tanrı İsa Məsihin bədənində təcəssüm etmişdi, deməli, İsa Allah idi.

İslam özünün mütləq dualizmi ilə fərqlənir. Burada Yaradıcı ilə yaradılanlar, Allahla dünya arasında kəskin fərq qoyulur. İlahi Alilik məsələsində güzəştə getməz mövqeyi sayəsində İslam – Ali Peyğəmbərlik Silsiləsinin bu son halqası dünyanı inkar edən Şərq (hind) ifratçılığı ilə Allahın fərqli olduğunu qəbul etməyən Qərb (qədim yunan və misir təlimləri) ifratçılığı arasında qızıl mövqe tutur.

[2] Bu prinsip Allahla insan arasında ontoloji baxımdan mütləq eyniyyətsizliyin mövcud olduğunu, onların eyni mahiyyətdə birləşməsinin (enkarnasiya, təcəssüm, panteist təzahür)  qeyri-mümkünlüyünü göstərir. Amma bu prinsip onların arasında hər hansı əlaqə və ya kommunikasiyanın mövcudluğunun mümkünlüyünü inkar etmir. Gerçək olanı budur ki, insan peyğəmbərlikdən ayrı deyildir. Belə ki Allah insana göstərişlərini çatdırır və ondan bu göstərişlərə əməl etməsini gözləyir. Allah ağıl və ya intuisiya yolu ilə kommunikasiya (qarşılıqlı ünsiyyət, əlaqə) imkanına “yox” demir. Belə ki insan ətraf aləmi, varlıqları müşahidə etdikdə, “necə” və “nə üçün” sualları barəsində düşündükdə bu nəticəyə gəlir ki, kainatın bir yaradıcısı, tənzimləyicisi, ruzi verəni olmalıdır. Bu, rasiuonal üsuldur. Axır təhlildə görürük ki, bu prinsip Allahla kainatın ontoloji eyniyyətsizliyindən ibarətdir. Məhz bu cəhət islamın tövhid anlayışını insanı ilahlaşdıran, yaxud Allah insani keyfiyyətlər kəsb etdirən bütün təlimlərdən – qədim yunan, roma, hind, xristian və buddist təlimlərdən fərqləndirir.

[3] Bax: Qurani-Kərim, “Ali-İmran” surəsi, 191-ci ayə, “əl-Muminun” surəsi, 117-cı ayə.

[4] Bax: Qurani-Kərim, “əl-Əraf” surəsi, 15-ci ayə, “Yunis” surəsi, 5-ci ayə, “ər-Rəd” surəsi, 9-cu ayə, “əl-Hicr” surəsi, 29-cu ayə, “əl-Furqan” surəsi, 2-ci ayə, “əs-Səcdə” surəsi, 9-cu ayə, “Sad” surəsi, 72-ci ayə, “Fussilət” surəsi, 10-cu ayə, “əl-Qəmər” surəsi, 49-cu ayə, “ət-Təlaq” surəsi, 3-cü ayə, “əl-Qiyamət” surəsi, 4 və 38-ci ayələr, “Əbəsə” surəsi, 19-cu ayə, “əl-İnfitar” surəsi, 7-ci ayə, “əl-Əla” surəsi, 2-3-cü ayələr.

[5] Bax: Qurani-Kərim, “əl-İsra” surəsi, 77-ci ayə, “əl-Əhzab” surəsi, 62-ci ayə, “Fatir” surəsi, 43-cü ayə, “əl-Fəth” surəsi, 23-cü ayə, “ət-Təlaq” surəsi, 3-cü ayə.

[6] “Təbiətin icra etdiyi” istənilən iş vəziyyət etibarı ilə əxlaqla əlaqəli olmayıb mükafatlandırma və ya cəzalandırmanı zəruri etmir. Nəfəs almaq, yeməyi həzm etmək, məcburən yaxşılıq və ya pislik etmək və sair buna misaldır. Bunun əksi isə hər hansı bir işi görüb-görməməkdə sərbəst olmaqdır.

İsmayıl Raci Faruqi

Tərcümə etdi: Elvüsal Məmmədov

/AzeriMuslims/

Share

About Author

elwnazmus

(0) Readers Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published.